Instituti i Sigurimeve Shoqerore - Strategjia e Sigurimeve Shoqërore

Home

ISSH

Strategjia

Strategjia e Sigurimeve Shoqërore

| Printoni |

E-mail

Shkarkoni Strategjinë e Sigurimeve Shoqërore dri në vitin 2020 ne .PDF format 85.48 Kb

Për ta lexuar atë ju duhet të keni Adobe Acrobat Reader. Nqs nuk e keni mund ta shkarkoni falas duke klikuar këtu.

Ministria e Punës dhe e Çështjeve Sociale ngarkoi Institutin e Sigurimeve Shoqerore per te kryer studimin: “Strategjia e sigurimeve shoqerore deri ne vitin 2020”.
Veçori eshte se studimi u krye ne kuadrin e tripalesise se dialogut social. U ngrit nje grup studimor kompleks me studiues qe perfaqesonin te tre partneret sociale: shtetin, punedhenesit dhe punemarresit.

Studimi u diktua nga nje varg rrethanash, nga te cilat si me te rendesishme konsiderohen:

Se pari, legjislacioni i ri per sigurimet shoqerore i miratuar ne 1993, pas ndryshimeve radikale ne fushen politike, ekonomike e sociale, se bashku me pervojen disa vjeçare te perftuar nga zbatimi i tij, shtronin si kerkese te domosdoshme ndermarrjen e nje analize kritike mbi ecurine e deritanishme te sistemit te sigurimeve shoqerore, si dhe mbi prognozen afatgjate te tij.
Studimi duhet t’u jepte pergjigje njeherazi disa pyetjeve: Si do te shkoje shkalla e qendrueshmerise financiare te sistemit te sigurimeve shoqerore ne perspektiven afatgjate 20 vjeçare? A eshte i pershtatshem sistemi ekzistues i sigurimeve ne formen e tij aktuale? Cilat do te ishin disa nga reformat parametrike me kryesore qe duhen zbatuar per ta fuqizuar me tej skemen ekzistuese te sigurimeve shoqerore? Se fundi, cilat do te ishin disa nga rruget kryesore per persosjen dhe fuqizimin e metejshem financiar te sistemit te sigurimeve shoqerore ne rrjedhen e kohes?
Se dyti, kalimi nga sistemi i planit ne ate te tregut u shoqerua me disa pasoja negative ne sistemin e pensioneve. Ato u shprehen ne papunesine masive, si rezultat i kolapsit te sektorit publik te ekonomise, rritjes galopante te ekonomise informale, si dhe daljes masive ne pension te parakohshem te shume punonjesve si rezultat i mbylljes apo i ristrukturimit te ndermarrjeve publike. Keta faktore u shoqeruan me perkeqesimin dramatik te raportit perfitues: kontribues, i njohur gjeresisht edhe si raport mbeshtetes apo i varesise. Ky raport zbriti nga 3-4 kontribues per 1 perfitues para 1990 ne kufirin kritik 0.8 perfitues per 1 kontribues. Kjo dukuri, qe vleresohet si e jashtezakonshme per nje sistem pensionesh te nje vendi me strukture moshore popullsie ende te re, ngre dyshime dhe pikepyetje sidomos per dy çeshtje kardinale qe lidhen me skemen e sigurimeve shoqerore:
- Mbi qendrueshmerine financiare te skemes ne perspektive,
- Mbi reduktimin e ndjeshem te perqindjes se popullsise qe do te mbulohet nga skema e sigurimeve shoqerore ne te ardhmen.
Se treti, pjesemarrja mjaft e ulet, madje shqetesuese, e kontribuesve ne skeme nga radhet e te vetepunesuarve ne fshat, por edhe nga te punesuarit ne sektoret e tjere private te ekonomise.
Vazhdimi i procesit te privatizimit te sektoreve strategjike te ekonomise ne te ardhmen, do te ndikoje ne zgjerimin dhe rritjen e rolit te sektorit privat ne ekonomi. Rrjedhimisht, do te rriten edhe mundesite potenciale te evazionit ne skemen e sigurimeve shoqerore.
Minimizimi i evazionit ne lemin e sigurimeve shoqerore, si dhe kerkesa per afrimin dhe me pas per njesimin gradual te skemes se sigurimeve shoqerore te fshatit me ate te qytetit, qe aktualisht paraqiten si dy skema krejt te ndryshme, kerkon domosdoshmerisht shqyrtim te veçante dhe persosje te menduar te skemes se sigurimve shoqerore per te vetepunesuarit ne fshat.
Se katerti, prognoza demografike deshmon se ne Shqiperi ka filluar dhe do te vazhdoje prirja e padeshiruar e vjeterimit te popullsise. Pritet qe ne te ardhmen te rritet mjaft pjesa e popullsise ne moshen e trete. Ne 2020 kjo moshe parashikohet te perbeje rreth 15% te popullsise se pergjithsheme nga 9,4% qe zinte ne vitin 2000. Studimet kane provuar se prirja e vjeterimit te popullsise ka ndikime te medha mbi pjesen e shpenzimeve te bilancit te sigurimeve shoqerore. Nderkaq, krahasuar me vendet e tjere, ne Shqiperi mosha e pensionit eshte relativisht me e ulet. Percaktimi i kohes me te pershtatshme te rritjes se moshes se pensionit, duke e lidhur ate me periudhen kur norma e papunesise bie ne nivelet e papunesise natyrore e qe rrjedhimisht nuk sjell pasoja te medha e te padeshirueshme sociale, si dhe percaktimi i shkalles se ndikimit te ketij ndryshimi mbi fuqizimin e skemes se sigurimeve shoqerore ishte kerkese tjeter e shtruar per te marre pergjigje nga ky studim.
Se pesti, vendosja e kufijve minimale dhe maksimale per madhesine e pensionit si dhe ndryshimet e ketyre kufijve kohe pas kohe, ne kombinim me indeksimin e pabarabarte te vertetuar gjate rritjes se pensioneve, kane ndikuar ne dobesimin e theksuar te lidhjes qe duhet te ekzistoje normalisht, ndermjet niveleve te kontributeve dhe niveleve te perfitimeve qe sigurohen permes pensioneve. Madje kjo krijoi situaten e minimizimit te diferencave ndermjet pensioneve qe shpesh eshte quajtur ngjeshje e pensioneve, si dhe percaktimin e pensioneve te ndryshme per ata qe kane kontribuar ne menyre te barabarte ne skemen e sigurimeve. Zbutja e anomalise se mesiperme, si dhe sugjerimi i rrugeve per mosperseritjen e tyre me te njejtin intensitet te larte ne te ardhmen perben nje arsye me teper per ndermarrjen e ketij studimi.
Se gjashti, ne kushtet e raportit kritik perfitues:kontribues ne momentin e hartimit te ligjit te ri te sigurimeve shoqerore ne vitin 1993, vendosja e nje ngarkese relativisht te larte te tatimeve mbi punedhenesit dhe punemarresit ne dobi te sigurimeve shoqerore rezultonte e perligjur. Ngarkesa tatimore ekzistuese e krahasuar me ate te vendeve te tjera, gjykohet e larte. Sipas opinionit te eksperteve ajo konsiderohet si nje nder shkaqet serioze te permasave te medha te evazionit ne lemin e vjeljes se kontributeve ne favor te sigurimeve shoqerore. Ne kete kontekst studimi i mundesive, i kohes dhe permases me te justifikuar te reduktimit te ngarkeses tatimore ne dobi te sigurimeve shoqerore ishte kerkese tjeter e shtruar per t’u perballuar nga ky studim. Keto dhe rrethana te tjera me pak te rendesishme e bene te domosdoshem ndermarrjen e nje studimi teresor e per nje hark kohor relativisht te gjate, prej 20 vjetesh (2000-2020), lidhur me sistemin e sigurimeve shoqerore ne Shqiperi dhe disa nga drejtimet e persosjes se tij ne te ardhmen.

Studimi u strukturua ne kater krere, perveç hyrjes:

Kreu i pare, ne vija te pergjithshme, paraqet situaten aktuale te sistemit te pensioneve te detyrueshme, qe njihet me emertimin “Pay As You Go” (PAYG). Objekt i ketij kreu eshte sqarimi i bazes ligjore te sistemit ekzistues te sigurimeve shoqerore, menyra e financimit te tij, kushtet dhe metodika e llogaritjes se perfitimeve nga skema per tri llojet kryesore te pensioneve: te pleqerise, te invaliditetit dhe ato familjare, rregullat e indeksimit te pensioneve, ecuria e deritanishme, si dhe problemet me te rendesishme me te cilat perballet sistemi ekzistues i sigurimeve shoqerore, etj.
Kreu i dyte i kushtohet prognozimit te popullsise. Ndryshimet ne strukturen demografike, sidomos ato qe lidhen me piramiden e moshes, marrin rendesi te veçante per shkak te ndikimit qe kane ne ecurine e skemes se sigurimeve shoqerore, si dhe per prognozimet afatshkurtra dhe afatgjata. Ne keto kushte plotesimi i detyres per prognozimin e skemes se sigurimeve shoqerore deri ne 2020 kerkonte domosdoshmerisht edhe prognozimin e popullsise.
Prognozimi i dy grupeve te popullsise, te moshes se dyte dhe te trete, ka rendesi per vendosjen e perpjesetimeve te drejta ndermjet numrit te mundshem te kontribuesve dhe atij te perfituesve te skemes se sigurimeve shoqerore qe lidhen me pensionet e pleqerise.
Prognozimet demografike jane shqyrtuar ne tre variante, qe u pergjigjen perkatesisht ritmeve te popullsise: minimale, mesatare dhe maksimale.
Ne prognozimin e popullsise u perballuan disa veshtiresi:

Se pari, mungesa e evidentimit te levizjeve, sidomos te atyre hapesinore te popullsise.
Dihet se tranzicioni u shoqerua me nje disekuiliber te papare ne zhvillimet demografike. Ato lidhen, nga nje ane, me ndryshimet e vrullshme e kaotike te ndodhura ne levizjen natyrore e sidomos ne ate hapesinore, ne emigrimin dhe ne levizjet mekanike te brendshme, dhe nga ana tjeter, me kohen relativisht te gjate te rregjistrimit te fundit te asaj kohe, i cili daton 1989.
Fluksi i emigracionit, ndonese ne permasa me te vogla, gjykohet se do te jete prezent edhe ne te ardhmen, per sa kohe do te vazhdojne te ekzistojne diferenca te thella ndermjet cilesise se jetes dhe nivelit te zhvillimit te ekonomise ne Shqiperi ne krahasim me vendet e Evropes Qendrore. Implikimet e levizjeve mekanike mbi demografine dhe mbi tregun e punes shtohen, meqenese emigracioni nuk eshte teresisht i perhershem, por nje pjese e tij rezulton i perkohshem.
Komponenti me i fuqishem i levizjeve mekanike te popullsise eshte ai qe vjen nga zonat rurale e qe drejtohet drejt zonave urbane, sidomos drejt Tiranes dhe rajonit Tirane-Durres.

Se dyti, shkalla e ulet e saktesise dhe e besueshmerise se te dhenave demografike te publikuara nga INSTAT-i.

Se treti, domosdoshmeria e prognozimit te popullsise jo vetem ne total, por edhe te ndare ne zona: urbane dhe rurale.
Kreu i trete, perben pjesen thelbesore te studimit. Ai ka per objekt prognozimin e numrit te te punesuarve ne ekonomine kombetare, te kontribuesve dhe te perfituesve ne skemen e sigurimeve shoqerore. Ne kete kre eshte prognozuar, gjithashtu, ecuria e te ardhurave dhe shpenzimeve, si dhe rezultati i bilancit financiar te ISSH-se.
Prognozimet e mesiperme u bene jo vetem ne total per te gjithe vendin, por edhe te detajuara veç per zonen rurale dhe veç per ate urbane. Ne studim eshte argumentuar domosdoshmeria per te ecur ne rrugen e minimizimit gradual dhe me pas te menjanimit te dallimeve ndermjet dy skemave me qellim perfundimtar njesimin e tyre sipas modelit te skemes se sigurimeve shoqerore te popullsise qytetare.
Studimi i kontribuesve dhe perfituesve ne skeme nuk u kufizua vetem per variantin ekzistues te moshes se pensionit, por u shtri edhe per dy supozime te tjere qe parashikojne rritjen e moshes se pensionit.
Variantet e supozuara per rritjen e moshes se pensionit shpien njeherazi: nga nje ane, ne rritjen e numrit te kontribuesve, dhe, ne anen tjeter, ne reduktimin e numrit te perfituesve ne skemen e sigurimeve, dhe ne rritjen e numrit te te papuneve. Ne kete kontekst eshte argumentuar dhe sugjeruar periudha me e favorshme e me pasoja sociale minimale per zbatimin e variantit me te mire te rritjes se moshes se pensionit.
Analiza, e ne menyre te veçante prognozimi i numrit te kontribuesve, eshte jo vetem pjesa me thelbesore e studimit teresor, por njeherazi edhe pjesa me shkalle me te larte veshtiresie.
Kreu i katert i kushtohet parashtrimit te disa perfundimeve dhe rekomandimeve kryesore per persosjen e metejshme te skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore.
Ne kete kre objekt shqyrtimi jane bere tre grupe te medha problemesh:
Se pari, analiza dhe gjykimi mbi bazen e treguesve sintetike te ecurise dhe shkalles se qendrueshmerise financiare te skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore per nje periudhe afatgjate deri ne 2020.

Se dyti, evidentimi i reformave parametrike me te rendesishme qe i duhen bere skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore, per persosjen dhe fuqizimin e metejshem te saj.
Ndermjet reformave per persosjen e skemes ekzistuese te sigurimeve si me te rendesishme konsiderohen:
- rishikimi i mundesise drejt rritjes se moshes se pensionit te pleqerise,
- rishikimi i mundesise drejt uljes se ngarkeses tatimore qe paguajne punedhenesit e punemarresit ne favor te sigurimeve shoqerore,
- afrimi gradual dhe njesimi i pensioneve te fshatit me nivelin e qytetit,
- plotesimi i skemes ekzistuese te pensioneve me kolonat e dyta dhe te treta,
- mundesite e rritjes se kufirit maksimal te pagave e pensioneve per llogaritjen e kontributeve dhe te perfitimeve;

Se treti, gjykime kritike dhe sugjerime per shmangjen e anomalive qe vihen re ne praktiken ekzistuese te zbatimit te skemes se pensioneve, si dhe ne ate te persosjes se legjislacionit ekzistues per sigurimet shoqerore.
Ne kete grup pefshihen çeshtje te tilla si: vazhdimi dhe perfundimi i punes se nisur per perafrimin dhe barazimin e pensioneve per periudhat para dhe pas 1993; domosdoshmeria e indeksimit periodik te madhesise se pensioneve me indeksin e çmimeve me pakice te mallrave dhe te sherbimeve; persosja e metodikes se llogaritjes se indeksit te inflacionit, qe perdoret per indeksimin e pensioneve dhe pagave; mundesite e rritjes se niveleve te pensioneve; minimizimi i evazionit ne grumbullimin e kontributeve per sigurimet shoqerore te detyrueshme; minimizimi i ritmit te uljes se shkalles se zevendesimit te pensioneve, qe vihet re per personat qe perfitojne pensione pleqerie me kalimin e kohes pas daljes ne pension; rritja e kontributeve te shtetit ne financimin e buxhetit te sigurimeve shoqerore permes arketimeve qe sigurohen nga privatizimi i sektoreve strategjike te ekonomise, te cilat duhen konsideruar jo si subvencione shteterore, por si obligim qe shoqeria ka ndaj brezit te njerezve te moshes se trete me kontributin e te cileve u ngriten kryesisht pjesa me e madhe e pasurise shteterore qe privatizohet; nderprerja e praktikave te nxjerrjes ne pension te punonjesve para moshes se caktuar, qe vijne si rezultat i presionit apo kerkesave ultimative te sindikatave, permes zbatimit te politikave aktive te punesimit, etj.

Per kryerjen e studimi u konsultua nje literature e gjere dhe u shfrytezuan ne konsiderate studime dhe te dhena krahasuese per sistemin e sigurimeve shoqerore te disa vendeve, sidomos studimet dhe analizat e kryera nga ISSH-ja.
Si studim i pare teresor e me karakter perspektiv i ketij lloji, ai mund te kete vend per sugjerime qe synojne permiresimin e tij.
Nenvizohet se me kete studim, perfundimet e te cilit nuk pretendohet qe te jene te padiskutueshme, jane hedhur bazat metodologjike qe mundesojne aktualizimin e tij ne çdo moment, ne perputhje me kushtet e rrethanat e reja, qe do te diktoje koha.
Ne te gjitha rastet, kur per te dhenat statistikore te paraqitura ne material nuk jane dhene referenca, ato jane sigururar nga statistikat e ISSH-se, ose jane prognoza te grupit studimor. Ne rastet e tjere, ne tekst shenohen referencat. Nderkaq, per te dhenat statistikore duhet mbajtur ne konsiderate se ne Shqiperi mungon nje sistem zyrtar i kontabilitetit kombetar. Deri tani te dhenat zyrtare per treguesit kryesore makroekonomike, sidomos per Prodhimin Kombetar Bruto (GDP), sigurohen permes vleresimeve.
Tabelat me te dhenat e prognozuara nuk jane paraqitura te gjitha ne tekstin e studimit. Nje pjese prej tyre qe u konsideruan me e rendesishme jane paraqitur ne tekst, ndersa pjesa tjeter me pak e rendesishme eshte paraqitur ne aneksin e studimit.

Shqyrtimi i treguesve deshmon se ne perpektiven 20 vjeçare skema ekzistuese e sigurimeve shoqerore, edhe ne rethanat e dukurise evidente te vjeterimit relativisht me te shpejte te popullsise, nga pikepamja financiare do te vije duke u permiresuar e fuqizuar gradualisht, por ne menyre te vazhdueshme nga njeri vit ne tjetrin. Ne kete perfundim arrihet duke i pranuar si te mireqena supozimet e bera gjate prognozimeve ne kete studim.
Ne treguesin e raportit perfitues:kontribues, i cili ndonese vazhdon te qendroje ne kufijte kritike, perseri shenon permiresim te ngadalshem, por te vazhdueshem nga viti ne vit. Nese ne vitin 2000 ishte 1.04, ne 2020 arrin ne 0.82.
Raporti perfitues/kontribues eshte, nga nje ane rezultat i rritjes se numrit te kontribuesve ne skeme si pasoje e minimizimit te papunesise dhe te evazionit fiskal dhe, nga ana tjeter, i rritjes se numrit te perfituesve qe shkaktohet nga prirja e vjeterimit te popullsise. Kurse rezultati financiar i skemes, perveç faktoreve te mesiperm, ndikohet edhe nga afrimi gradual dhe njesimi i skemes se pensioneve te fshatit me nivelin e qytetit.
Vleresimi mbi ecurine e skemes se sigurimeve shoqerore ne perspektive eshte bere edhe permes analizes se treguesve te tille cilesore si: shkalla e zevendesimit, shkalla e mbulimit, norma e varesise dhe raporti ndermjet kontribuesve e perfituesve dhe popullsise.
Sipas shkalla e zevendesimit, i cili rritet nga 35% ne 2000 ne 38.2% ne vitin 2020, rezulton se ka nje permiresim te lehte per pensionet e pleqerise te qytetit. Kurse ne fshat madhesia e tij rezulton mjaft me i ulet sesa ne qytet dhe me prirje perkeqesimi, sepse ne 2000 ky koeficient eshte 13.3%, ndersa ne 2020 ulet ne 10%. Analiza e ketij treguesi deshmon se skema e sigurimeve shoqerore me mundesite e veta nuk eshte ne gjendje te garantoje ndonje permiresim te ndjeshem te raportit midis pensioneve dhe pagave. Prandaj shteti, ne kuadrin e politikave sociale qe duhet te zbatoje, duhet te parashikoje mbeshtetjen financiare per rritjen me ritme me te larta te pensioneve ne raport me pagat.
Ne te njejten kohe, shkalla e zevendesimit deshmon per domosdoshmerine e masave qe çojne ne afrimin dhe njesimin gradual te pensionit te fshatit me nivelin e pensionit te qytetit.
Shkalla e mbulimit shenon rritje te ndjeshme nga 35.4% ne 2000 ne 57.6% ne 2020. Kjo do te jete njeheresh rezultat i pritshem i rritjes ekonomike dhe i punesimit, si dhe i reduktimit te ndjeshem te evazionit ne vjeljen e kontributeve ne favor te sigurimeve shoqerore.
Shqyrtimi i norma e varesise deshmon se skema vazhdon te qendroje ne nivele kritike, megjithese ky tregues shenon nje rritje te vogel gjate harkut kohor 20 vjeçar. Nga 1.04 perfitues per nje kontribues qe eshte ne 2000, norma e varesise permiresohet ne 0.82 ne 2020. Ne kete tregues, veç ndikimit negativ qe kane prirja e vjeterimit te popullsise si dhe permasat e medha te emigracionit te jashtem, sidomos te grupmoshave te reja, ndikim te madh ka edhe evazioni ne skeme, sidomos ai ne fshat dhe ne sektorin privat te ekonomise.
Ne te njejtin perfundim arrihet edhe nga shqyrtimi i raporteve te perfituesve ndaj popullsise gjithsej, si dhe i raportit te kontribuesve ndaj popullsise gjithsej. Ndersa, raporti i pare per periudhen 20 vjeçare rritet vetem 5%, raporti i dyte rritet me 10.3%.

Reformat parametrike qe rekomandohen per persosjen e skemes se sigurimeve shoqerore

Analiza e skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore, krahas vleresimit pozitiv mbi qendrushmerine financiare te saj, lejoi te sugjerohen disa reforma parametrike zbatimi i te cilave çon ne persosjen e metejshme te skemes ekzistuese, si dhe ne shmangien e disa mangesive e dukurive negative te vrejtura.

Nder keto reforma, si me kryesore veçohen:
- rishikimi i mundesise te rritjes se moshes se pensionit te pleqerise,
- rishikimi i mundesise se uljes se ngarkeses tatimore qe paguajne punedhenesit e punemarresit ne favor te sigurimeve shoqerore,
- afrimi gradual dhe njesimi i pensioneve te fshatit me nivelin e qytetit,
- plotesimi i skemes ekzistuese te pensioneve me kolonat e dyta dhe te treta,
- mundesite e rritjes se kufirit maksimal te pagave dhe pensioneve per llogaritjen e kontributeve dhe perfitimeve.
Paraqitja e permbajtjes, e kostove dhe e perfitimeve financiare, si dhe sugjerimi i kohes me te pershtatshme te mundshme per zbatimin e tyre perben objektin e ketij paragrafi. Nderkaq, nenvizohet se ne kohen e duhur, per secilen prej ketyre reformave duhet te ndermerren studime te posaçme, me te detajuara dhe me te plota, qe do lejonin dhe do te benin te mundur nje gjykim me koherent, si dhe do te percaktonin rruget dhe modalitetet me te pershtatshme per venien e tyre ne jete.

Mbeshtetur ne argumentat dhe ne krahasimet me vendet e tjera te paraqitura ne kreun e dyte, si dhe ne faktin e njohur qe koha mesatare e perfitimit te nje pensioni pleqerie aktualisht eshte e gjate rreth 19 vjet, rezulton se mund te ndermerret nje reforme parametrike qe te synoje rritjen e moshes se pensionit.
Ne kreun e trete u parashtruan dy supozime lidhur me mundesine e rritjen se moshes se pensionit bashke me llogaritjet perkatese te efekteve financiare ne rritjen e te ardhurave te skemes se sigurimeve shoqerore. Kjo eshte reforme qe ka vetem efekte pozitive mbi skemen e sigurimeve shoqerore. Ajo ndikon njeheresh si ne rritjen e te ardhurave, ashtu edhe ne pakesimin e shpenzimeve te kesaj skeme.
Supozimi i pare ishte rritja dhe barazimi i moshes se pensionit te femrave me ate te meshkujve ne 60 vjeç. Ky supozim, i krahasuar me variantin ekzistues te moshes se pensionit, sjell reduktimin e shpenzimeve totale per pensione. Ne 2020 shpenzimet per pensione pakesohen ne 3.5 miliarde leke ose 6.7% me pak.
Ndersa, sipas supozimit te dyte te rritjes se moshes se pensionit per meshkujt 65 vjeç dhe femrat 60 vjeç efekti financiar ne pakesimin e shpenzimeve ne 2020 llogariten ne 9.2 miliarde leke ose 18% me pak.
Per percaktimin e kohes me te volitshme per zbatimin e kesaj reforme duhet mbajtur parasysh ndikimi negativ qe ajo ka ne rritjen e nivelit te papunesise. Ne kushtet e kerkeses se percaktuar per krahe pune ne tregun e punes, rritja e moshes se pensionit kontribuon ne rritjen e nivelit te papunesise. Mendohet, se koha me e pershtatshme per zbatimin e kesaj reforme do te ishte diku aty nga 2007-2010, kur norma e papunesise reduktohet dhe tenton drejt kufijve natyrore te saj.
Afati kohor qe rekomandohet kushtezohet edhe nga kerkesa per te perfunduar reformen e vitit 1994 per rritjen graduale te moshes se pensionit, e cila eshte ne proces zbatimi. Kjo reforme duhet te perfundoje, si faze e pare ne 2004 dhe si faze e dyte dhe e fundit ne 2014.
Zbatimi i reformes qe rekomandohet mund te projektohet te behet ne menyre te menjehershme ose graduale, qe nenkupton rritjen graduale te moshes se pensionit per gjate nje periudhe tranzitore, te themi dhjetevjeçare. Gjykohet se me e pershtateshme do te ishte zbatimi gradual i kesaj reforme.
Nenvizohet, se zbatimi i kesaj reforme parametrike perben nje nder rruget e rendesishme per forcimin e metejshem te qendrueshmerise financiare te skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore.

Ne vitin 1998 Parlamenti miratoi reformen e re te skemes se sigurimeve shoqerore per te vetepunesuarit ne bujqesi. Sipas kesaj reforme, ashtu si ne qytet, pensionet rurale do te perbehen nga dy pjese: nga nje madhesi baze, qe lidhet me periudhen e sigurimit ne ish kooperativat bujqesore dhe nga nje pjese tjeter shtese e cila eshte 1% e pages minimale te qytetit per çdo vit qe personi kontribuon ne skeme. Mbi bazen e kesaj logjike parashikohet te arrihet barazimi i mases se pensioneve te reja rurale me ato te zones urbane, aty nga viti 2011.
Ndonese kjo reforme e rrit interesimin material te te vetepunesuarve ne fshat per t’u perfshire ne skemen e sigurimeve shoqerore te detyrueshme, por ka mangesine e mosharmonizimit me kontributet qe duhet te paguajne te vetepunesuarit ne fshat. Sipas praktikes ekzistuese, i vetepunesuari ne fshat kontribuon ne skeme vetem me 1.7% te pages minimale te qytetit, ndersa diferencen prej 32.8% e perballon buxheti i shetit, i cili i subvencionon keto kontribute. Vetem per 2000 subvencioni shteteror per kete qellim arriti ne 3 miliarde leke. Per me teper, ky subvencion do te vije duke u rritur nga viti ne vit, krahas me rritjen e numrit te te vetepunesuarve ne fshat, qe do te perfshihen ne skemen e sigurimeve shoqerore.
Per te shmangur mangesine e permendur ne kreun e trete, rekomandohet modifikimi qe i duhet bere skemes se sigurimeve shoqerore ne fshat, duke synuar afrimin gradual dhe njesimin e saj me modelin e qytetit. Ky modifikim konsiston ne rritjen graduale deri ne barazimin e madhesise se kontributeve qe duhet te paguaje i vetepunesuari ne bujqesi me ate te qytetit. Ky modifikim duhet te kryhet ne menyre graduale, sepse rregullimi me ligj i madhesise se pensioneve eshte parashikuar te behet i tille deri ne 2011, si dhe per arsye se mundesite financiare dhe shkalla e interesimit material te te vetepunesuarve ne fshat per t’u perfshire ne skemen e re te sigurimit ne kete rast eshte shume me e favorshme dhe e mundshme se sa ai i modifikimit te menjehershem.
Efektet financiare nga zbatimi i kesaj reforme llogariten te jene 14.8 miliarde leke ne vitin 2020, nga 3 miliarde leke qe ishin ne 2000. Pra, buxheti i shtetit do lirohet nga detyrimi per te financuar shumat e mesiperme, sepse ato do te sigurohen permes kontributeve te te vetepunesuarve ne fshat.
Gjithashtu, rekomandohet te shtohen perpjekjet per shkurtimin e kohes se pergatitjes se bazes ligjore qe i hap rrruge kalimit ne kete skeme te permiresuar te sigurimeve shoqerore per fshatin. Rekomandohet se kjo reforme mund te filloje qysh me pergatitjen e buxhetit te sigurimeve shoqerore te vitit 2002.

Ne kreun e trete u renditen disa nga argumentet kryesore per mundesine e rishikimit te ngarkeses tatimore per sigurimet shoqerore drejt uljes.
Ulja e madhesise se kontributeve mendohet se do te shoqerohet me disa perparesi, siç jane: rritja e nivelit te punesimit ne sektorin formal te ekonomise, stimulimi ekonomik per minimizimin e evazionit ne vjeljen e kontributeve per sigurimet shoqerore, veçanerisht ne sektorin privat te ekonomise, menjanimi i dukurive negative qe lidhen me deformimin e tregut te punes,etj.
Nderkaq zbatimi i kesaj reforme shoqerohet me nje kosto te caktuar. Madhesia e saj varet nga masa e reduktimit te nivelit te kontributeve. Ne studim u shqyrtua varianti i reduktimit te kontributeve ne masen 8.1% per te punesuarit dhe 3.1% per te vetepunesuarit. Me kete variant, kostoja financiare qe duhet te perballoje buxheti i ISSH-se llogaritet rreth 5 miliarde leke ne 2005 dhe rreth 11.6 miliarde leke ne fund te periudhes se prognozuar.
Meqenese kostoja e kesaj reforme parametrike do te perballohet nga burimet financiare te ISSH, rezulton se koha me e pershtateshme per zbatimin e saj do te ishte rreth viteve 2003-2006, kur krijohen mundesite reale financiare. Duke e vleresuar koston e mesiperme relativisht si te madhe, si dhe duke u udhehequr nga deshira per te afruar kohen e studimit me ate te zbatimit, rekomandohet si variant me i mire ai i realizimit gradual te procesit te reduktimit te kontributeve per sigurimet shoqerore. Ky variant ka edhe perparsine se lejon te kolaudohet dhe te axhustohet zbatimi i metejshem i reformes sipas pervojes se fituar nga zbatimi pjesor i saj.

Reforme tjeter parametrike qe sugjerohet per persosjen e skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore dhe pershtatjen e saj me kerkesat qe burojne nga ligjesite e reja ekonomike e sociale dhe me pervojat bashkekohore, eshte projektimi dhe zbatimi i nje skeme te re shumekoloneshe te sigurimeve shoqerore.
Domosdoshmeria e ndermarrjes se nje reforme te tille diktohet nga shume faktore, nder te cilet, si me kryesore veçohen:
- mangesite e analizuara te sistemit ekzistues PAYG, qe shprehen ne shkallen e ulet te zevendesimit, raportin kritik kontribues:perfitues, shkallen e larte te evazionit, prirjet e shtresave te caktuara te popullsise per te perfituar pensione te parakohshme ose privilegje te pamerituara permes pensioneve etj., te cilat e bejne te pamundur financimin e sistemit nga kontributet dhe rritin presionet per financime nga buxheti i shtetit.
- rritja e te ardhurave per nje pjese te madhe te shoqerise, si rezultat i stabilizimit dhe rritjes se ekonomise e sidomos te zhvillimit te sektorit privat. Kjo kategori njerezish eshte thellesisht e interesuar qe standardin e arritur te jeteses ta ruaje edhe gjate moshes se trete.
- kerkesa e liberalizimit te tregut te sigurimeve shoqerore, duke mundesuar edhe pjesmarrjen e sektorit privat ne menaxhimin e fondeve te sigurimeve shoqerore. Ky proces diktohet nga nevoja e konsolidimit te ekonomise se tregut ne vend.
Per keto aresye sugjerohet reformimi i skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore duke ideuar dhe zbatuar nje sistem te ri sigurimesh shoqerore me shume kolona.
Kolona e pare, edhe ne skemen e re qe propozohet, mbetet forma ekzistuese publike e sigurimeve shoqerore e ndertuar sipas parimit te rishperndarjes dhe te solidaritetit. Por nderkaq rekomandohet krijimi i nje kolone te dyte, qe do te financohet nga kontribute te detyrueshme e qe do te menaxhohet si fond investimesh privat ose publik. Permes kolones se dyte synohet te permiresiohet menyra e menaxhimit te fondeve te sigurimeve shoqerore, si dhe mundesohet sigurimi i nje perfitimi me te madh nga kapitalizimi i kontributeve.
Per skemen ekzistuese karakteristike dalluese eshte shkalla e larte e solidaritetit. Ndersa, per kolonen e dyte qe propozohet te shtohet, perparesi merr shkalla e larte e transparences, si dhe mundesia e nje menaxhimi me efikas te kontributeve permes pjesmarrjes edhe te sektorit privat ne kete treg te sigurimeve shoqerore.
Realizimi i rekomandimit per krijimin e kolones se dyte rekomandohet te behet brenda ngarkeses ekzistuese te kontributeve. Kjo sepse, siç u trajtua ne studim, ngarkesa tatimore eshte e larte dhe jo vetem qe nuk ka mundesi te rritet, por perkundrazi, duhet te reduktohet. Ne keto kushte krijimi i kolones se dyte shoqerohet me nje kosto te caktuar financiare, sepse nje pjese e kontributeve te detyrueshme qe financojne aktualisht skemen ekzistuese, me krijimin e kolones se dyte do t’i mungoje asaj duke e dobesuar ne nje fare mase ate nga pikepamja financiare.
Rekomandohet, gjithashtu, edhe krijimi i nje kolone te trete mbi bazen e kontributeve suplementare vullnetare, te cilat mund te menaxhohen ne menyre private ose publike. Kjo kolone do te jete e hapur per te gjithe. Fillimisht, parashikohet qe ne te, te kontribuojne kryesisht punonjesit me te ardhura relativisht te larta e qe jane te interesuar per nje pension me te larte kur futen ne grupmoshen e trete.
Mundesiste e realizimit te kolones se trete lidhen domosdoshmerisht me krijimin e disa kushteve paraprake. Nder to permendim krijimin e shoqerive per menaxhimin e fondeve private te pensioneve, si dhe krijimin e tregut sekondar te letrave me vlere.
Ne skemen e re shumekoloneshe te sigurimeve shoqerore kontribuesi do te jete i lire te vendose e te zgjedhe vete shoqerine qe preferon per te menaxhuar kontributet e tij suplementare. Menaxhimi i ketyre kontributeve do te behet ne kete rast jo vetem nga shoqerite publike por dhe nga ato private, te cilat i investojne fondet monetare te grumbulluara duke ndertuar nje portofol investimesh te diversifikuara, qe garantojne fitime maksimale per nje nivel rreziku te caktuar.

Reforma parametrike e fundit qe rekomandohet t’i behet skemes ekzistuese te sigurimeve shoqerore eshte rritja e kufirit maksimal te pages se tatueshme per efekt te llogaritjes se kontributeve, e kombinuar edhe me ndryshimin e madhesise se pensionit maksimal.
Disa nga arsyet kryesore qe e bejne te nevojshme ndermarrjen e kesaj reforme jane:
- domosdoshmeria e vazhdimit te skemes PAYG, si edhe e forcimit te metejshem te qendrueshmerise financiare te saj,
- nevoja e forcimit te parimit te solidaritetit ne skemen e sigurimeve shoqerore. Skema aktuale, duke percaktuar pagen maksimale te tatueshme sa trefishi i pages minimale, cenon parimin e solidaritetit qe qendron ne themel te saj, sepse punonjesi me page me te larte se ajo maksimale relativisht kontribuon me pak ne skemen e sigurimeve shoqerore ne krahasim me punonjesit e tjere. Keshtu, nje punonjes me page mujore 60000 leke sipas ligjit ekzistues paguan kontribute ne favor te sigurimeve shoqerore 9150 leke ne muaj, çka perben vetem 16.5% te pages se tij. Nderkohe, punonjesit e tjere te cilet kane paga nen madhesine e pages maksimale te tatueshme paguajne kontribute ne favor te sigurimeve shoqerore, 42.5% te pages. Ne kete veshtrim, sistemi ekzistues konsiderohet si sistem me kontribute regresive,
- nevoja e afrimit te skemes sone te sigurimeve me ate te vendeve te tjera. Pervoja e ketyre vendeve deshmon se ekzistojne skema sigurimi shoqerore qe nuk vendosin kufizime per pagen maksimale te tatueshme, ose qe raportet midis pages maksimale dhe asaj minimale i kane mjaft me te gjera.
Realizimi i kesaj reforme parametrike nuk mund te behet pa nje studim paraprak e te hollesishem, i cili te mundesoje harmonizimin e efekteve te rritjes se pages maksimale te tatueshme me efektet negative qe ajo shkakton ne perkeqesimin e shkalles se zevendesimit te pensioneve per kategorite e punonjesve me paga mbi maksimalen e tatueshme. Sistemi ekzistues, ne te vertete, ka difekte ne ruajtjen e shkalleve te ndryshme te zevendesimit te pensioneve per punonjes me nivele te ndryshme pagash. Keshtu, nese per punonjesit me page minimale ruhet shkalla e zevendesimit prej 75%, per punonjesit me page maksimale shkalla e zevendesimit aktualisht llogaritet ne 44%.
Ne se zbatohet reforma e rritjes se pages maksimale te ta